Utrader Bilgilendiriyor: Mal ve hizmet ticaretinin uluslararası tanımları ve istatistiklerinin tutulması esasları

Mal Ticareti ve Kapsamı

BM Uluslararası Mal Ticareti İstatistikleri (IMTS) ve OECD’ye göre mal ticareti, bir ülkenin ekonomik bölgesine (ithalat) girerek veya ekonomik bölgesini terk ederek (ihraç ederek) maddi kaynak stokuna eklediği veya çıkardığı tüm malları içerir. Mallar, mülkiyet haklarının kurulabildiği ve ekonomik mülkiyeti bir kurumsal birimden diğerine işlem yapılarak aktarılabilen fiziksel, üretilmiş ürünlerdir. Bir ülke aracılığıyla taşınan veya geçici olarak kabul edilen veya çekilen mallar (Dahilde ve Hariçte İşleme Rejimleri hariç) dahil edilmemektedir. Çünkü taraflar, defterlerdeki malları gerçek varlık olarak kaydettiklerinde ve finansal varlık ve yükümlülüklerinde ilgili değişiklikleri yaptıkları zaman malların mülkiyetinin değiştiği kabul edilir.

Bir ülkenin ekonomik bölgesi ise, bir devlet tarafından yönetilen ve içinde insanlar, mallar ve sermayenin serbestçe dolaştığı coğrafi bölgeden oluşur. Bir ülkenin ekonomik bölgesi, hava sularına, karasularına ve uluslararası sularda yer alan ve ülkenin üzerinde münhasır haklara sahip olduğu veya üzerinde hak iddia ettiği veya avlanma ve deniz yatağının altındaki yakıtlar veya mineralleri işletme hakkına sahip olduğu ya da bunlara sahip olduğunu iddia ettiği kıta sahanlığını kapsamaktadır. Bir ülkenin ekonomik bölgesi aynı zamanda dünyanın geri kalanında sahip olduğu bölgeleri de içerir. Gümrük kontrolü altındaki gümrük depoları ve fabrikalar dahil olmak üzere herhangi bir serbest bölge de ekonomik bölgeye dahildir.

Türkiye’nin de kullandığı IMF Ödemeler Dengesi tanımına göre (BPM – Balance of Payments and International Investment Position Manual) ise mallar üç gruba ayrılmaktadır: Genel Mallar, Parasal Olmayan Altın ve “Net Transit Ticaret Geliri”. Genel mallar yerleşik ve yerleşik olmayanlar arasında ekonomik mülkiyeti değiştiren mallar olarak tanımlanmaktadır.

“Parasal olmayan altın”, ticareti yapılan altın “parasal olmayan altın” şeklinde tanımlanmaktadır Merkez Bankalarının aldığı altınlar, “parasal altın” olarak tanımlanmaktadır. Altınlar yeni sahibine fiziksel teslimat yapılmadığında bile kaydedilir – örneğin, parasal olmayan altın bir altın borsa takas odasında tutulsa bile kaydedilir.

 “Net Transit Ticaret Geliri”, malların ülke sınırlarına sunulmadan yurtdışında alımını ve takiben yurtdışında tekrar satımını ifade eden transit ticaretten elde edilen net geliri göstermektedir.  BPM5 sunumunda “Hizmetler Dengesi” / “Diğer Ticaret Hizmetleri” altında kaydedilen “Net Transit Ticaret Geliri”, BPM6 standartları çerçevesinde bu kalem “Dış Ticaret Dengesi” altına kaydırılmıştır.

“Limanlarda Sağlanan Mallar” Limanlarda sağlanan yakıt ve kumanyanın ihracat ve ithalatını içerir.

Mallar üzerinde bir veri kaynağı olarak bir gümrük sistemi kullanıldığında, “bavul ticareti” gibi gümrük verisinde kaydedilmeyen bir mülkiyet değişikliğinin olduğu herhangi bir malın dahil edilmesi için ayarlamalar yapılması gerekmektedir. Bu sebeple Bavul ticareti de mal ticaretine dahil edilmektedir. (Bununla birlikte, TÜİK tarafından açıklanan dış ticaret istatistiklerine dahil edilmemekle birlikte, TÜİK tarafından gerçekleştirilen bir anketle tahmin edilmekte ve Merkez Bankası tarafından hesaplanan ödemeler dengesi tablosunda kullanılmaktadır.)

 

Hizmet Ticareti ve Kapsamı

Hizmet ticareti, yurtdışında yerleşik olan yabancı bağlı kurumlar aracılığıyla sağlanan hizmetler de dahil olmak üzere, bir ekonominin yerleşikleri ile yerleşik olmayanları arasında mübadele edilen hizmetleri içerir.

GATS (The General Agreement on Trade in Services) Hizmet Ticareti Genel Anlaşması; hizmetlerin uluslararası olarak sağlanabileceği dört modu açıklar. Bunlar:

Mod 1 (Sınır ötesi ticaret): Hizmetin bir ülkeden diğer ülkedeki tüketiciye – hizmeti sunan ve hizmetten yararlananın kendi ülkelerinden ayrılmadan – sağlanmasını ifade eder. Yazılım, mühendislik, hukuk danışmanlığı, mali hizmetler bu kapsama girer.

Mod 2 (Yurt dışında Tüketim): Hizmetin bir ülkede diğer ülke tüketicilerine sağlanması şeklidir. Burada hizmeti alan hizmeti sağlayanın ülkesine gitmektedir. Sağlık, eğitim ve turizm amaçlı seyahatler bu kapsama girer.

Mod 3 (Ticari mevcudiyet): Hizmetin, bir üyenin hizmet sağlayıcısı tarafından, diğer herhangi bir üyenin topraklarında ticari mevcudiyet yoluyla sunulmasıdır. Başka bir ülkede şirket kurma, şirket satın alma, şube, temsilcilik açma bu kapsamdadır.

Mod 4 (Gerçek kişilerin varlığı): Hizmetin, bir üyenin hizmet sağlayıcısı tarafından, bir üyenin gerçek kişilerinin diğer herhangi bir üyenin topraklarında bulunması yoluyla sağlanmasıdır. Hizmeti veren adına gerçek kişilerin hizmet sunumu için başka bir ülkeye gitmesidir.

 

Genişletilmiş Ödemeler Dengesi Hizmetler sınıflandırması olan EBOPS 2010 (The Extended Balance Of Payments Services Classification 2010), istatistiki bilgilerin ayrıntı düzeyinde üretilmesini sağlar. Türkiye ve AB istatistiklerinde EBOPS 2010 sınıflandırmasını dikkate almaktadır. “Extended Balance of Payments Services Classification (EBOPS) – Genişletilmiş Ödemeler Dengesi Hizmetler Sınıflandırması” sisteminde, toplam hizmetler ticareti, 12 alt kategoriye ayrılmıştır. Bunlar:

1. Başkasına ait Fiziksel Girdiler için İmalat Hizmetleri (gümrük beyannamelerinde dahilde ve hariçte işleme rejimlerine göre imalat hizmeti ticareti yapan girişimlerin bilgilerinden elde edilmektedir. Dolayısıyla, ilgili ihracat ve ithalat rakamları Genel Mal Ticareti’nden düşülmektedir), 2.Bakım ve Onarım Hizmetleri, 3. Taşımacılık, 4. Seyahat, 5. İnşaat, 6. Sigorta ve Emeklilik Hizmetleri, 7. Finansal Hizmetler, 8. Fikri Mülkiyet Hakları Kullanım Ücretleri, 9. Telekomünikasyon, Bilgisayar ve Bilgi Hizmetleri, 10. Diğer İş Hizmetleri, 11. Kişisel, Kültürel ve Eğlence Hizmetleri, 12. Resmi Hizmetler

Ticaret İstatistiklerinin Derlenmesi ve Yayınlanması

Uluslararası ticari ticaret istatistikleri, genel ve/veya özel ticaret esasına göre hazırlanmaktadır:

* Genel ticaret sisteminde ülkenin ekonomik bölgesinin sınırı geçen mallar kaydedilmektedir. Bu tanım içerisinde gümrük işleme alanları ve serbest bölgeler de yer almaktadır. Gümrük sınırı esas alınmamakta, gümrük alanlarına ve serbest bölgelere giren ve çıkan mallar da kaydedilmektedir. Ülkeden serbest bölgelere ve gümrük antrepolarına giden mallar ihracat sayılmamakta, ancak serbest bölgelerden 3. ülkelere giden mallar ihracat sayılmaktadır. Aynı şekilde ithalatta da bu bölgelerle 3. ülkelerin ticaretleri kayda alınmaktadır. Bu sistem ilgili finansman girişlerinin kapsamı ile daha tutarlıdır.

* Özel ticaret esasında, gümrük sınırı esas alınmaktadır. Bu tanıma göre serbest bölgeler ve gümrük antrepolar gümrük sınırı dışınnda yer almaktadır. Bu sistemi uygulayan ülkelerde, 3. ülkelerden serbest bölgelere ve gümrük antrepolarına gelen ve giden mallar dış ticarette yer almazken, bu ülkelerden söz konusu serbest bölgelere ve gümrük antrepolarına giden ve gelen mallar dış ticarete dahil edilmektedir.

İki sistem arasındaki farklar, özellikle hareketler kaydedildiğinde zaman gecikmesine neden olmaktadır. Dahası. Örneğin, A ülkesinden gelen mallar, B ülkesindeki bir gümrük antreposuna konulup, oradan da C ülkesine yeniden ihraç edildiğinde, B ülkesinin genel ticaret istatistiklerinde görünecektir; ancak (varsa) özel ticaret istatistiklerinde gözükmeyecektir.

Dış ticaret istatistiklerinde referans dönemi; ithalat ve ihracat işleminin hangi aya ait olduğu, diğer bir ifade ile işlemlerin dış ticaret istatistiklerine hangi zaman diliminde kaydedildiğidir. Referans tarihi olarak, ihracatta malın sınırı geçmesi ve beyannamenin kapatılması ithalatta ise, beyanname işlemlerinin tamamlanarak malın gümrükten çekilme tarihi esas alınmaktadır. Bu nedenle beyannamenin tescil edildiği dönem ile ihracat ve ithalat işlemlerinin istatistiklere yansıtıldığı dönem farklı olabilmektedir.

Türkiye’nin resmi dış ticaret istatistikleri sadece TÜİK tarafından yayımlanmaktadır. TÜİK tarafından ihracat verileri f.o.b. (sigorta ve navlun hariç mal bedeli), ithalat verileri ise c.i.f (sigorta ve navlun dahil mal bedeli) bazda, parasal olmayan altın ticaretini de içermek üzere hem genel hem de özel ticaret sistemine göre yayınlanmaktadır.

Diğer kurumlar veri üreticisi değil kullanıcısıdır. Tüik ve TİM tarafından açıklanan ihracat verileri arasında da farklar bulunmaktadır. TİM tarafından açıklanan verilerde; Külçe altın ihracatı, Yurt dışına giden uçak ve gemilere verilen yakıt ve kumanya, Özel fatura kapsamında yapılan ihracat, Hariçte işleme rejimi kapsamında yapılan ihracat ve Bedelsiz ihracat işlemleri yer almamaktadır.

Bu yazının telif hakkı Utrader’e ait olup, ancak kaynak gösterilmek suretiyle izinsiz olarak kullanılabilir, yayınlanabilir.