Utrader Görüş: Tedarik zinciri sözleşmelerine 30 soru ile hızlı bakış

Tedarik zinciri sözleşmelerine 30 soru ile hızlı bakış

Tedarik zinciri basitçe, ürününüz için ihtiyaç duyduğunuz hammadde, işçilik ve diğer hizmetler ile ürünün tasarımı, üretimi, pazarlanması, taşınması ve nihai kullanıcıya teslim aşamalarını ifade eden, farklı bağımsız paydaşlardan oluşan ve yönetilmesi gereken karmaşık bir ağı ifade etmektedir.

Bu zincirin en önemli parçaları üreticiler, taşıyıcılar, dağıtıcılar ve hammadde tedarikçileri olarak ifade edilebilir.

Global ticaretin önde gelen pek çok şirketi ticari faaliyetinin devamı için tedarik zinciri sözleşmelerine muhtaçtır. Bir başka deyişle, bu sözleşmeler ihtiyaç duydukları kaynakların zamanında sağlanması için sağlam hukuki bağlantılar oluşturmak zorundadır. Bu karmaşık ağ birbirine genelde üretim sözleşmeleri, satış veya münhasır dağıtım sözleşmeleri ile bayilik, taşıma ve lojistik sözleşmeleri üzerinden kurulmaktadır.

Image by macrovector on Freepik

Sözleşmeler ideal bir evrende, yani her şeyin doğru ve olması gerektiği gibi yürüyeceği varsayılarak kurulan ilişkilerde sadece formalite olarak görülmektedir. Ancak, genelde tedarik zinciri sözleşmeleri hukuki olarak karmaşık ve riskli ilişkiler yaratma eğilimindedir. Özellikle taraflardan birinin yükümlülüklerini ihlal etmesi sonucunda, tedarik zincirinde yaratılan değer nasıl tüm zincir içinde paylaşılıyorsa, oluşan hukuki uyuşmazlık da zincir içindeki bütün halkalara sirayet etmektedir. Bu durumda ilk bakılan ve acımasızca kullanılan araçlar da gene bu sözleşmelerdir.

2020 yılından beri tedarik zincirleri benzeri görülmemiş bir baskı altında sınavlar vermektedir. Dünya tedarik zincirleri açısından eskisine göre adeta bambaşka bir gezegen haline bürünmüştür. Gecikmeler, kesintiler, artan emtia fiyatları, üstüne 2022 yılında Rusya-Ukrayna savaşı sebebiyle oluşan politik risk, Çin’de pandemi sebebiyle kapanmaların devam etmesi, zaten pek de iç açıcı olmayan durumu daha da beter hale getirmiştir. Rusya’ya yapılan mevcut yasakların gelecekteki daha geniş kapsamlı yaptırımların habercisi olduğunu dikkate aldığımızda şahsen daha büyük krizler beklediğimi üzülerek ifade etmeliyim.

Organizasyonların bu duruma kendilerine adapte etmeleri için tedarik zinciri sözleşmelerini gözden geçirmesi gerektiği aşikardır.  Ancak ne yazık ki tedarik zinciri sözleşmelerinde tarafların hukuki hak ve yükümlülüklerinin mevcut ticaretin gerçekleri ile uyumlu halde tutulmadığını sıklıkla gözlemliyorum.

Hali hazırda bu konuda önemli bir gelişme de Almanya’da yaşanmaktadır. En büyük ihracat pazarımız olan ülkede “German Suppy Chain Due Diligence Act” ismiyle hazırlanan yasal düzenleme Ocak 2023’te yürürlüğe girmiştir. Bu düzenleme, insan hakları ihlalleri ile çevreye verilen zararların engellenmesi amacıyla çıkarılmıştır. Diğer bir ifadeyle tehlikeli işlerde zorla çalıştırma, modern kölelik, insan ticareti ve benzeri konularda kurumlara Dünya Çalışma Örgütü kurallarıyla uyum zorunluluğu getirmektedir. Yasa idare merkezi ve tescil yeri veya şubesi Almanya’da olan ve 3000 çalışanı olan şirketler için geçerli olacaktır.

Yukarıdaki açıklamalarım ışığında tedarik zincirinin karmaşık yapısı yüzünden yüksek seviyede basiretli olunup (due diligence) potansiyel sözleşme tarafı ile sözleşmenin şartları konusunda müzakereler yapılması gerekmektedir.  Bu bağlamda sözleşmelerinizi kontrol ederken yararlanabileceğiniz kontrol listesi niteliğinde önemli gördüğüm bazı soruları sizin için hazırladım. Öte yandan, soruların niteliğinin ürününüze ve içinde bulunduğunuz sektöre göre değişiklik gösterebileceğini hatırlatmak isterim:

  1. Alıcının veya satıcının sözleşme yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde alternatif tedarikçi/alıcı bulma maddesi var mı?
  2. Sözleşme yükümlülüklerine uyulmadığı takdir ilave süre düzenlenmiş mi?
  3. Sözleşmelerde malın risk ve hasarının hangi aşamada satıcıdan alıcıya geçtiğine ilişkin bir kararlaştırma var mı?
  4. Sözleşmelerde mülkiyeti muhafaza şartları var mı?
  5. Sözleşmede malın/hizmetin ücretinin kendiliğinden ayarlanması veya gözden geçirilmesiyle ilgili hükümler var mı?
  6. Sözleşmede ürünlerin ayıplı/hatalı olması sebebi ile ihbar, muayene ve delil tespitine ilişkin hükümler bulunmakta mı?; Gecikme veya kesilmelerde özel olarak bir bildirim usulü belirlenmiş mi?
  7. Sözleşmenin “esaslı ihlalini” belirten maddeler bulunuyor mu?
  8. Sözleşmelerde feshi maddeleri ve feshin sonuçları ile ilgili bir düzenleme ve planlama var mı?
  9. Sözleşmeler gizlilik ve know-how korumasına ilişkin hükümler ile donatılmış mı? /veya buna ilişkin ayrı bir gizlilik sözleşmesi (Non Disclosure Agreement-NDA) imzalandı mı?
  10. Sözleşmelerde fikri mülkiyet haklarının korunmasına ilişkin maddeler bulunuyor mu?
  11. Sözleşmelerde ham madde ve kalite yükümlülükleriyle ilgili maddeler bulunuyor mu?
  12. Sözleşmelerde garanti şartları ve satış sonu hizmetleri/yedek parçaya ilişkin düzenlemeler bulunuyor mu?
  13. Sözleşmelerde “ödeme” tabi olduğu bir özel yöntem veya ödemeyi tetikleyecek bir bağlama hükmü var mı?
  14. Sözleşmeler etik değerler, çevre, sürdürülebilirlik, iş sağlığı ve güvenliği ile rüşvet ve yolsuzlukla mücadeleye ilişkin özel yükümlülükler barındırıyor mu?
  15. Sözleşmelerde alt-işveren/taşeron/fason üretici kullanıma ilişkin bir yasak ve onay var mı?
  16. Sözleşmelerde endüstri özelinde yasal bir düzenlemeye uyum zorunluluğu var mı?
  17. Sözleşmelerde belirli meslek örgütlerine ve sivil toplum kuruluşlarına üyelikle ilgili düzenleme var mı?
  18. Sözleşmelerde gerek ürün sorumluluğu gerekse lojistik ve depolama süreçleriyle ilgili olarak sigorta işlemlerine ilişkin borçlar düzenlenmiş mi?
  19. Sözleşmelerde üretim ve muhasebe süreçlerine ilişkin bir denetim prosedürü ve/veya raporlamaya ilişkin maddeler var mı?
  20. Sözleşmelerin periyodik olarak veya önemli bir hadise sebebi ile yeniden gözden geçirilmesi sonucunu doğuracak hükümler bulunuyor mu?
  21. Uyuşmazlıkların çözümü ile ilgili olarak usuller öngörülmüş mü?
  22. Sözleşmelerinizde “best efforts” veya “best endovers” gibi ifadeler kullanılmış mı?
  23. Sözleşmelerinizde belirli termin tarihleri veya bunları tetikleyen olaylar ve cezalara ilişkin maddeler var mı?
  24. Özellikle yakıt kıtlığı, liman ve yol kapanmaları gibi tedarik zinciri bozulmasına sebebiyet veren durumlar özel olarak sözleşmenizde değerlendirilmiş mi?
  25. Sözleşmede sektör ve ürün gerçeklerine uygun özel tasarlanmış bir mücbir sebep maddesi var mı? Özellikle enerji, işçilik ve hammadde fiyatlarındaki artışlar için mücbir sebep çerçevesinde düzenlemeler var mı?
  26. Sözleşmede ürün teslim yükümlülükleriyle ilgili esnek mi yoksa kesin tarihler mi öngörülmüş?
  27. Sözleşmede sorumlulukları sınırlandıran maddeler var mı?
  28. Sözleşmelerde alt tedarik zinciri kırılması veya bozulması sebebi ile oluşacak gecikmelerin yükümlülüklere etkisine ilişkin düzenlemeler var mı?
  29. Sözleşmede ulusal veya uluslararası yaptırımlara ilişkin hükümler var mı?
  30. Yükümlülüklerin ihlal edilmesine ilişkin olarak cezai şart ve götürü tazminat maddeleri var mı?


Image by Freepik

Covid-19 pandemisi, savaş, işgücü azlığı, taşıma gecikmeleri, hammadde bulunabilirliği ve beklenmedik fiyat artışları yüzünden olanlar tedarik zincirlerinin her seviyesine karşı etkilerini gelecekte de sürdürecektir. Bu bağlamda bugünün ekonomik iklimi tedarik zinciri sözleşmelerini çok önemli bir yere konumlandırmıştır.

Sonuç olarak en kötüyü planlarken en iyinin olması için sadece umut edebileceğimiz bir dönemden geçmekteyiz; sözleşmeleri detaylı şekilde tasarlayıp günlük ihtiyaçların ötesinde hazırlamamız elzemdir.

UtraderGÖRÜŞ için Yazan: Av. Murat Eren – Licentia Consulting | İzmir Sözleşme Danışmanlığı

Bu yazının telif hakkı Utrader’e ait olup, ancak kaynak gösterilmek suretiyle izinsiz olarak kullanılabilir, yayınlanabilir.